بسيارى از لوازم اين وجود از او سلب شود . « 1 » مقدار طبيعت متجدده - زمان را ملا صدرا مقدار طبيعت متجدده مىداند . « 2 » مقولات - دربارهء مقولات و اقسام و انواع آن‌ها و تقسيمات فرعى در هر يك از مقولات در كتب فلسفى اسلامى همان ديدگاه‌هاى ارسطو و جهان‌بينى او است جز اين‌كه در پاره‌اى از موارد به وسيله فلاسفهء اسلامى نظراتى ابراز شده است و لكن به هر حال چهارچوب مقالات همان نظريه ارسطويى است . ارسطو موجودات جهان وجود را در ده مقولهء اصلى محدود كرده است ، بدين سان : موجودات به طور كلى يا وجودشان چنان است كه پايدار به خود هستند و خود موضوع و محل براى قيام اشياى ديگراند يا وجودشان وجود تبعى است و پايدار به خود نيستند ؛ نام موجودات نوع اول را جوهر نهاده است و نام موجودات نوع دوم را عرض . جوهر عبارت از موجودى است كه وجودش در غير و وابسته به غير نباشد و عرض موجودى كه وجودش در غير باشد . ارسطو جوهر را پنج قسم دانسته است و گفته است . جوهر به تقسيم اوليه دو گونه است : 1 - جوهر مادى 2 - جوهر غير مادى . جوهر مادى شامل سه نوع است : 1 - ماده 2 - صورت 3 - جسم كه مركب از ماده و صورت است . جوهر غير مادى از ديدگاه او دو قسم است : 1 - عقل 2 - نفس . موجودات غير پايدار به خود كه عرض ناميده شده‌اند بر نه قسم يا نه مقوله‌اند : كم ، كيف ، وضع ، اين ، متى ، فعل ، انفعال ، ملك و اضافه . در طول تاريخ اين نوع تقسيم‌بندى موجودات گه‌گاه مورد نقض و جرح واقع شده است و لكن به هر حال عمدهء فلاسفهء اسلام و از جمله ملا صدرا همين تقسيم‌بندى را قبول كرده‌اند . ملا صدرا گويد : پاره‌اى از فلاسفه مقولات را چهار مقوله دانسته‌اند - جوهر ، كم ، كيف و نسبت و گفته‌اند نسبت خود هفت مقوله را شامل است و مثلا « متى » نسبت به زمان است و « اين » نسبت به مكان از جمله اين فلاسفه ابن سهلان صاحب بصائر است و صاحب مطارحات مقولات را پنج مقوله دانسته است كه همان چهار مقوله باشد به اضافه مقوله حركت و گفته است كه حركت جوهر نيست و هيچ يك از مقولات عرضى هم نيست پس مقولهء جدايى است . ملا صدرا گويد : حركت نحوه‌اى از وجود تدريجى است . و وجود خارج از هر نوع مقوله است بنابر اين حركت از ديدگاه ملا صدرا نوعى از وجود است نه جوهر است و نه عرض . ملا صدرا گويد بحث در جواهر بحث از عوارض ذاتى وجود است وى گويد : موجودات بر سه قسم‌اند ، موجودى كه وجود محض و بسيط و پايدار به خود بوده وجودش عين ماهيت و ماهيتش عين وجود است و وجود او اتم و اكمل وجودات است و آن مبدأ كل وجود است . اما موجودات ديگر بر دو گونه‌اند يا موجوداتى هستند كه وجودشان فى ذاته عين وجودشان براى محل و موضوعند و يا

--> ( 1 ) اسفار ، ج 1 ، سفر 2 ، ص 37 . ( 2 ) همان ، ج 3 ، سفر 1 ، ص 147 .